McCoy Tyner: Bir Jazz Piyano Efsanesi

Jazz tarihinin en önemli besteci ve piyanistlerinden biri olan McCoy Tyner (1938-2020) ABD’nin Philadelphia şehrinde dünyaya gelmiştir. On üç yaşında piyano çalmaya başlamış, erken gençlik döneminde profesyonel olmuştur. Tyner, erken yaşta bu seviyeye nasıl geldiğini şöyle anlatmıştır: “Her gün çalışırdım. Okuldan eve gelmek için sabırsızlanırdım, sabırsızlanırdım çünkü müzik hayatımın çok önemli bir parçası hâline gelmişti. Annem piyanoyu çok severdi, kuafördü, beni piyanosu olan birinin evine götürürdü. Kendisi hiç çalmamış olsa da piyanoyu severdi. Belki bunu ondan aldım. Babam müziği severdi; kilisede şarkı söylemeyi severdi. Ama annem piyanoyu çok severdi, bu yüzden ben ilgi gösterdiğimde, ders alabileceğimi söyledi, ben de ‘Peki, güzel,’ dedim” (Kerkstra, 2000).

Tyner’ın gençlik yıllarında etkilendiği piyanistler Bud Powell ve Thelonious Monk olmuştur. Onun için ilham verici olaylardan biri hayranı olduğu Bud Powell’ın henüz on beş yaşındayken yaşadığı mahalleye taşınmasıdır (McCoy Tyner, 2004). Müzik kariyerinde tını ve armonik ifadeyi geliştirerek modern jazz’a şekil veren isimlerden biri olan Tyner’ın piyano icrası zengin biçimde vurmalı, adeta çekiçli ancak aynı zamanda taşan, çağlayan seslerle doludur. Kendine özgü güçlü üslubu, yeni kuşak müzisyenleri derinden etkilemiş ve ilham vermiştir. İcracılığının tam anlamıyla parlaması ise yirmili yaşlarının başında John Coltrane Quartet’e katılmasıyla gerçekleşmiştir. 1960’tan 1965’e kadar bu grubun ayrılmaz bir parçası olmuştur.

John Coltrane ile ilk kez Cal Massey’nin grubunda çalarken Philadelphia’da ‘Red Rooster’ adlı kulüpte karşılaşmıştır. Cal trompetçi ve besteciydi. Jimmy Garrison, Albert ‘Tootie’ Heath ve ben gruptaydık ve Cal, John’un iyi arkadaşıydı. John’un erken Prestige kayıtlarına aşinaydım ama onunla hiç tanışmamıştım. O zaman yaklaşık 17 yaşındaydım. Sesi, çalımı ve fikirleri, o bizim için adeta bir kahramandı. Bir süreliğine ara vermek için eve, annesinin yanına gelmişti ve ben onunla bu dönemde tanıştım” (McCoy Tyner, 2004).

McCoy Tyner, Coltrane’in Miles Davis Sextet’ten ayrılıp kendi dörtlüsünü kurma yönünde adım attığında yirmi iki yaşındaydı. Başlangıçta Coltrane, piyanoda Steve Kuhn, basta Steve Davis ve davulda Pete LaRoca’yı denemiş, fakat kısa sürede kadroyu değiştirmiştir. Coltrane’in o dönemde modaliteye olan ilgisi Tyner’ın armonik yaklaşımı ile örtüşmektedir. Tyner’ın dörtlü aralıklarla inşa ettiği akorları, eşlikte sol elinde kullandığı bir tür dron etkisi taşıyan beşli aralıktan oluşan pedal notaları Coltrane’in üzerine özgürce doğaçlayabileceği ve tonal merkeze yaklaşıp uzaklaşabileceği bir platform özelliği sağlamıştır. Tyner kendi sololarında ise staccato dokunuş ve güçlü tremololar sıkça başvurduğu ifade araçlarından bazılarıdır (Martin & Waters, 2001).

Tyner, John Coltrane Quartet’e katılırken beklentilerini şöyle açıklamaktadır: “John ‘Giant Steps’ ve başka harika parçalar bestelemiş olduğundan, bunun büyük bir deneyim olacağını biliyordum. Benim için olağanüstü bir meydan okumaydı. Oraya ait olduğumu biliyordum ve bu, benim için bir sonraki adımdı. Birbirimizle çok iyi anlaşıyorduk. Müzik konusunda benzer bir anlayışımız vardı, ikimiz de heyecanlıydık” (McCoy Tyner, 2004).

John Coltrane Quartet 1961–1965 yılları arasında neredeyse aralıksız turneye çıkmış ve birçok jazz klasiği kaydetmiştir. Tyner, Coltrane’le çalarak ve onu dinleyerek çok şey öğrendiğini sık sık vurgulamıştır. Buna en iyi örneklerden biri, parça seçiminde açık fikirli olmakla ilgilidir: “My Favorite Things’i kaydetmeden önce, John ‘Bunu şöyle istiyorum; melodiyi çal, sonra sadece vamp yap,’ dedi. Ortaya çıkan şey muhteşemdi. Onu her gece çalarken dinlemek, her gün bir ders gibiydi. Bu durum uzun süre sürdü. O gruptan ayrıldığımda, kendi grubumu oluşturmaya hazırdım” (McCoy Tyner, 2004).

Coltrane’den sonra…

Coltrane’in grubundan ayrıldıktan sonra Tyner, 1967–1970 yılları arasında Blue Note etiketiyle bir dizi post-bop albüm yayınlamıştır. The Real McCoy (1967) albümünde tenor saksofonda Joe Henderson, basta Ron Carter ve davulda Elvin Jones, Tyner’ın beş özgün bestesini icra etmişlerdir. Tender Moments (1967), Expansions (1968) ve Extensions (1970) bu dönemin önemli yapıtlarıdır. Blue Note’tan ayrıldıktan sonra Sahara (1972), Enlightenment (1973) ve Fly with the Wind (1976) gibi önemli albümleri yayınlamıştır. Saksofoncu Sonny

Rollins, kemancı Stephane Grappelli ve vibrafoncu Bobby Hutcherson ile çalışmış küçük gruplarla, big band’lerle ve orkestralar eşliğinde sahneye çıkmıştır. Besteci olarak da çok üretken ve popülerdir. Tyner’ın “Passion Dance”, “Inception”, “Search for Peace” ve “Blues on the Corner” gibi besteleri jazz müzisyenlerinin favorisidir. “You Taught My Heart to Sing” adlı ballad’ına ise efsanevi söz yazarı Sammy Cahn söz yazmıştır (Conley, 2005). Görece daha az ünlü eşlikçilerle çalışmasına (saksofonda Sonny Fortune ve ardından Azar Lawrence gibi isimler) rağmen, sonraki albümleri de ona geniş bir dinleyici kitlesi kazandırmıştır.

1978’de Milestone Jazzstars ile turneye çıkmış ve kayıtlar yapmış, 1980’lerin başında ise Bartz, John Blake ve Avery Sharpe (1982’de yerini John Lee aldı) gibi müzisyenlerden oluşan küçük gruplara liderlik etmiştir. 1984’te Sharpe ve Louis Hayes ile trio çalmıştır.

Coltrane’den sonra, Tyner gençlik yıllarında Philadelphia’da etkisinde kaldığı Latin ve Afro-Küba ritimlerini müziğine dâhil etmeye başlamıştır (Collier, 2002). “Saca Quay adında bir adam vardı. Gana kökenliydi ve benim mahalleme taşındı; birkaç arkadaşım conga çalıyordu. Onlara ders verdi. O kadar iyi bir öğretmendi ki, arkadaşlarım çok katmanlı poliritmleri çalabiliyor ve hepsi bir anda aynı anda dururlardı. Bu inanılmazdı.

Dolayısıyla, maruz kaldığım müzikal ortam bakımından çok ilginç bir geçmişim var” (Prasad, 2000).

1980’lerin sonlarında Tyner, ağırlıklı olarak piyano triosuna odaklanmıştır. Michael Brecker’ın da yer aldığı çok başarılı bir albüm ile yeniden Impulse’a dönmüş; 1996’da Burt Bacharach’ın müziğine adanmış özel bir albüm kaydetmiştir. 1998’de tekrar plak şirketi değiştirerek, 2000 yılında Stanley Clarke ve Al Foster’ın da yer aldığı bir latin albüm kaydetmiştir (Doran, 2006). Tyner, müzikal atmosfere dair vizyonunu her zaman geniş tutmuş, uzak kıtalardan ya da çeşitli müzikal geleneklerden yeni unsurları müziğine dâhil etmiştir.

Bigband için düzenlemeler yapmış, yaylı düzenlemeleri kullanmış ve hatta popüler müziği yeniden yorumlamıştır (NPR Jazz Profiles, akt. Ben, 1995). Kendi adıyla yayınlanmış yaklaşık seksen albüme, dört Grammy ödülüne ve 2002’de Ulusal Sanat Vakfı’ndan aldığı “National Endowment for the Arts ödülüne sahiptir (Collier, 2002).

Armonik konsepti

McCoy Tyner, Coltrane’in alışılmadık modlar üzerine kurulu alternatif dizileri ustalıkla kullanmasından ilham alarak modal kavramları piyanoya uygulamıştır. Dörtlü aralıklar üzerine kurulmuş armonileri, ses kümelerini (cluster) ve pedal noktayı (bas bölgesindeki sürekli bir kök ses) yoğun biçimde kullanmıştır. 1970’lerde daha da etkili bir piyanist hâline gelmiş; armonik fikirlerini genişletmiş ve Coltrane yıllarına kıyasla daha yoğun ve daha sıkışık bir stil geliştirmiştir (Lyons & Lyons, 1989). Modal akor seslendirmeleri McCoy Tyner sayesinde yaygınlaşmış, modal ya da dörtlü armoniyi hem eşliklerinde hem de bestelerinde yoğun biçimde kullanmıştır (Berendt & Huesmann, 1992). Dörtlü aralıklardan oluşan akorlar hem eski hem de modern duyulan ilginç, biraz da “boşluklu” bir tını ortaya çıkardığından dolayı üçlü (tertian) armoninin aksine daha durağan bir armonik hareket hissi yaratmaktadır. Genişletilmiş akorlarda olduğu gibi, dörtlü armoninin karakteristik yapısı öncelikle empresyonist dönemin, 20. yüzyılın ve modern jazz üsluplarının müziğinde sıkça duyulmaktadır (Pen, 1991).

Bir grup lideri olarak…

McCoy Tyner’ın kariyeri boyunca farklı kadrolarla da olsa sürekli olarak geri döndüğü format trio olmuştur. Trio müziği, müzikal ifadesinin merkezinde yer almaktadır (Chinen, 2000).

“Trio ile yapabileceğiniz şeyler gerçekten çok fazla. Yani, trio ile çalarken yaptığım şeylerden biri, müziği parçalara ayırmak; solo bölümler yapıyorum, sonra geri dönüp düetler yapıyorum. Yapacak çok şey var. Bir trio ile büyük bir orkestra gibi duyulabilirsiniz; çok ince, çok sakin anlar da yaratabilirsiniz. Trio’nun dinamik aralığı inanılmazdır. Çok geniş bir alanı kapsayabilir” (Chinen, 2000).

Tyner, Anil Prasad’la yaptığı röportajda grup liderliği hakkında şöyle demiştir: “İlk düşündüğüm şey benimle çalan insanlar rahat ve birbirleriyle uyumlu olacak mı? Bu çok önemli. Ama aynı zamanda şunu da anlamalılar: benimle çalarken dinlemenin ve karşılık vermenin çok önemli olduğu. Bu, talepkâr olmadan saygı görebilmekle ilgilidir. İnsanın içinde, saygı uyandıran bir şey olmalıdır. Karşınızdaki sizi yeterince iyi anlamalı ki, siz onun yanında kendinizi rahat hissedin; ama aynı zamanda, hak ediyorsanız, size de hak ettiğiniz payeyi versin.” (Prasad, 2000).

Bu makalede, McCoy Tyner’ın müzikal hayatından bazı unsurları, ağırlıklı olarak röportajlar ve biyografik kaynaklar aracılığıyla inceledim. Röportajlar, John Coltrane Quartet’in onun hayatındaki önemini, McCoy Tyner’ın hayata ve müziğe bakışını, felsefi yönünü açığa çıkardı. Yıllar önce Tyner hayattayken Blue Note’da yanına yaklaşıp kendisine ‘sizin hakkınızda bir biyografi okuyorum’ dediğimde, ‘Bütün dedikoduları biliyorsun yani’ demişti ve gülmüştük. Bence ondan öğrenmemiz gereken en önemli şey, sadece armonik ya da teknik modeller değil, hayata ve müziğe felsefi bir bakış açısıyla yaklaşmak olmalı.

https://www.npr.org/2020/03/06/812940062/mccoy-tyner-groundbreaking-pianist-of-20thcentury-jazz-dies-at-81

Referanslar

Ben, S. (1992). Talking jazz: An illustrated oral history. Pomegranate Artbooks.
Ben, S. (1995). Talking jazz: An oral history. Da Capo Press.
Berendt, J. E., & Huesmann, G. (1992). The jazz book: From ragtime to fusion and beyond. Lawrence Hill Books.
Chilton, J. (1978). Who’s who of jazz: Storyville to Swing Street. Time Life Records.
Chinen, N. (2000). Interview with McCoy Tyner. The New York Times.
Collier, J. L. (2002). McCoy Tyner. In B. Kernfeld (Ed.), The New Grove Dictionary of Jazz. Macmillan Publishers.
Conley, P. (2005). Mondavi Center preview. Capital Public Radio. http://www.mccoytyner.com/reviews
Doran, B. (2006). Arcata preview. North Coast Journal.
Kerkstra, L. (2000). McCoy Tyner biography. Jazz Center. http://www.jazzcenter.org
Lyons, L., & Lyons, L. S. (1989). The great jazz pianists: Speaking of their lives and music. Da Capo Press.
Martin, H., & Waters, K. (2001). Jazz: The first 100 years. Wadsworth.
McCoy Tyner. (2004). Interview. Jerry Jazz Musician. http://www.jerryjazzmusician.com
Pen, R. (1991). Introduction to music. McGraw-Hill.
Prasad, A. (2000). Communicating sensitivity. Innerviews. http://www.innerviews.org
Woodard, J. (2005). The piano dynamo: McCoy Tyner Trio comes to the Lobero. Santa Barbara Independent.