Roy Haynes – Snap Crackle: Lakaptan Tınıya

Mr. Roy Haynes, namıdiğer Snap Crackle. Ona arkadaşları tarafından takılan bu lakap aynı zamanda 1962 yılında kaydedilen Out of the Afternoon albümünde yer alan ilk parçaya ismini vermiştir. Peki bir lakap ve parça ismi olmaktan öte Snap Crackle‘ın Roy Haynes’in müzikal kimliğini işaret eden bir tanıma dönüştüğünü söylemek mümkün mü? Haynes’in ellerinde davul seti yalnızca ritim tutmaz; ses renkleriyle, zamanla ve boşlukla kurulan yaratıcı bir diyaloğa açılır. Snap Crackle, işte bu diyaloğun sesini, tınısını ve belki de özünü yansıtıyor olabilir.

Roy Haynes, 1925 yılında Boston’da doğdu. Sadece bir dönemin değil, jazz tarihinin farklı evrelerine yön veren davulculuk yaklaşımlarıyla, yetmiş beş yılı aşkın bir kariyeri bu yazıya sığdırmak elbette mümkün değil. 1940’ların ortalarında başlayan profesyonel serüveni, Charlie Parker’dan Chick Corea’ya, Swing müziklerinden Avant-garde Jazz‘a uzanan çok geniş bir yelpazeyi kapsar. Bu süreklilik ve çeşitliliği daha yakından duymak isteyenler için, A Life in Time (The Roy Haynes Story) adlı derleme albüm iyi bir başlangıç noktasıdır.

Snap Crackle tanımına gelecek olursak bu ifadeyi ilk olarak kimin ortaya attığı kesin olarak bilinmese de, Haynes bu lakabın George Shearing ve Al McKibbon gibi müzisyenlerden gelmiş olabileceğini dile getirir. “Snap Crackle! Diğer müzisyenler bana öyle seslenirdi” diyor Haynes ve ekliyor: “Bunun her zaman iyi bir parça ismi olacağını düşünmüştüm”. Peki bu ifadenin müzikal bir çağrışım yaratarak Roy Haynes’in icra ve tını karakteriyle nasıl bir ilişkisi olabilir? Özellikle DownBeat, JazzTimes ve Modern Drummer gibi yayınlarda Haynes’e dair yazılarda Snap ve Crackle sözcüklerinin teknik bir tariften çok, duyusal ve sezgisel bir tanımlayıcı olarak kullanıldığına dikkat çekiliyor.

Ses rengi ya da tını açısından düşünüldüğünde, snap kelimesi trampet üzerindeki ani vuruşlarla, özellikle aksanlı veya rimshot (kasnaklı vuruş) içeren ifadelerle örtüşebilir. İngilizce’de snap kelimesi kısa, çarpıcı, tiz ve yüksek ataklı bir sesi tarif eder. Bu anlamda trampetteki rimshot, aksanlı single stroke, ya da tom üzerindeki staccato vuruşlar bu sese daha yakın durur. Özellikle Haynes’in snap hissini trampetle daha doğrudan ilişkilendirdiği dinlemelere dayalı yorumlar bu görüşü destekler.

Snap Crackle ifadesinin ikinci yarısı olan crackle ise İngilizce’de kısa, hızlı ve kesintili çatırdama sesi (örneğin ateşin çıtırtısı) anlamını taşımaktadır. Bir tür yüzeyde meydana gelen küçük patlamaları ve titreşimli sesleri ifade eder. Bu anlamı müzikte düşündüğümüzde, ritmik olarak parçalanmış, iç içe geçmiş kısa ve ataklı vuruşları çağrıştırır. Özellikle trampet üzerindeki ghost notes yani hafif vuruşlarla icra edilen sürekli titreşim, crackle etkisine çok yakındır. Haynes’in çalımında bu küçük vuruşlar, sürekli bir “hareket” izlenimi yaratarak kendini duyurur.

Roy Haynes’in Snap Crackle tınısını oluşturan bir diğer unsur kullandığı davul setinin tonal özellikleridir. Calf skin (dana derisi) derilerin etkisiyle birlikte davulu her zaman iyi tonladığı bilinen Haynes, trampetini çoğu zaman yüksek akortlu, parlak ve kısa uzayan bir tonla kullanırdı. Bu da özellikle aksanlı rimshot vuruşlarında snap etkisinin keskin bir biçimde duyulmasını sağlar. Genellikle metal kasalı trampet tercihi ve tek katlı, ince derilerle elde ettiği parlaklık, bu vurgunun doğal bir uzantısıdır. Bununla birlikte kullandığı ride zilleri uzun sustain, düşük volüm ama karmaşık frekans içeriğine sahiptir. Flat ride özellikle onun ses renginin ayrılmaz bir parçasıdır ve “çatırdayan” (crackling) ses dokularıyla Haynes’in çalımına renk katmıştır. Tüm bu tercihler, icra yaklaşımıyla yani bageti yüzeye temas ettirirken rebound kullanan, gevşek (loose) ama kontrollü Haynes tekniğiyle birleştiğinde, ortaya Snap Crackle estetiğinin yalnızca düşünsel değil, tınısal olarak da nasıl oluştuğunu bizlere açıkça ortaya koymaktadır.

Snap Crackle, Roy Haynes’in davul setiyle kurduğu eşsiz diyaloğun bizlere ulaşan tınısıdır aslında. Haynes’in mirası tam da burada yatar: Kendi sesini tanımlayan, onu duyulur ve ayırt edilebilir kılan bir tını yaratmak. Bugün genç davulcuların Haynes’e yeniden dönüp bakmasının nedeni, bu tınıda saklı yaratıcılığın ve açıklığın hâlâ güncelliğini koruyor olmasıdır.

Not: Bu yazı, Kasım 2024’te aramızdan ayrılan Roy Haynes’in anısına bir minnettarlıkla kaleme alınmıştır.

Roy Haynes’in Snap Crackle tınısını daha yakından duymak isteyenler için birkaç öneri:

Roy Haynes Quartet – “Snap Crackle” (Out of the Afternoon, Impulse Records, 1962)
Roy Haynes Trio – “Our Delight” (Tadd Dameron) (We Three, New Jazz, 1959)
John Coltrane – “My Favorite Things” (My Favorite Things: Coltrane at Newport, Impulse Records, recorded 1963 & 1965, released 2007)
Chich Corea – “Matrix” (Now He Sings, Now He Sobs, Solide State Records, 1968)
Lester Young – “Ding Dong” (Savoy Records, 1951)
Sarah Vaughan – “Shulie a Bop” (Swingin’ Easy, 1957)
Thelonious Monk – “Bye-Ya” (Monk’s Dream, Columbia Records, 1963)
Roy Haynes – “Equipoise” (Hip Ensemble, Mainstream Record Label, 1971)

Kaynakça

Carman, Tim: Haynes-ism, Hudson Music LLC, 2022.

Fish, Scott K.: Roy Haynes: “I Like Sounds”, Söyleyişi, 1978,

https://scottkfish.com/2017/02/28/audio-roy-haynes-i-like-sounds-1978/

Gitler, Ira: Roy Haynes: A Legend at 80, Modern Drummer Magazine, 2005,

https://moderndrummer.com/article/august-2005-volume-29-number-8/

Johnson, David: Snap, Crackle And Swing: Young Roy Haynes, Indiana Public Media, 2024,

https://indianapublicmedia.org/nightlights/snap-crackle-swing-young-roy-haynes.php

Kahn, Ashley: Roy Haynes: Snap Crackle, JazzTimes, 2024,

https://jazztimes.com/features/profiles/roy-haynes-snap-crackle/

Korall, Burt: Drummin’ Men: The Heartbeat of Jazz, Volume 2 – The Bebop Years, Oxford University Press, 2002.

Mattingly, Rick: Pas Hall of Fame: Roy Haynes, Percussive Arts Society,